Nawrót w zaburzeniach odżywiania nie oznacza porażki ani powrotu do punktu wyjścia. Jest jednak sygnałem, że potrzebna może być ponowna uważność, wsparcie i – jeśli to konieczne – kontakt z zespołem specjalistów prowadzących leczenie.

Jeżeli Twoje dziecko jest w procesie zdrowienia, możesz zastanawiać się:

• Jak rozpoznać pierwsze oznaki nawrotu zaburzeń odżywiania?
• Czym właściwie jest nawrót?
• Dlaczego pojawia się nawrót?
• Co zrobić, kiedy zauważę niepokojące objawy?
• Czy po nawrocie można całkowicie wyzdrowieć?
• Jak rodzic może pomóc dziecku w czasie nawrotu?
• Czy po nawrocie trzeba zaczynać leczenie od początku?

Na te pytania odpowiem w tym wpisie.

Czy nawrót zaburzeń odżywiania oznacza, że leczenie się nie udało?

Nie.

Nawrót nie oznacza, że całe wcześniejsze leczenie zostało zmarnowane ani że trzeba wrócić do punktu wyjścia.

Proces zdrowienia z zaburzeń odżywiania nie zawsze przebiega liniowo. Mogą pojawiać się okresy większej stabilizacji, trudniejsze momenty, powrót niektórych myśli lub zachowań, a następnie ponowne odzyskiwanie równowagi.

Materiały dotyczące zdrowienia z zaburzeń odżywiania podkreślają, że nawrót może być okazją do rozpoznania tego, co uruchomiło powrót objawów i do wykorzystania wcześniej wypracowanych sposobów radzenia sobie. Jednocześnie nawrót jest sytuacją, w której warto ponownie sięgnąć po profesjonalne wsparcie.

Dlatego zamiast myśleć:

„Wszystko wróciło. Znowu jesteśmy na początku.”

bardziej pomocne może być pytanie:

„Co się wydarzyło i czego możemy się teraz dowiedzieć, żeby ponownie ruszyć w stronę zdrowienia?”

Czym jest nawrót w zaburzeniach odżywiania?

Nawrót można rozumieć jako ponowne pojawienie się objawów, myśli lub zachowań związanych z zaburzeniami odżywiania po okresie poprawy lub stabilizacji.

Nie zawsze wygląda on tak samo.

Czasami pierwszym sygnałem są zmiany w zachowaniu. Innym razem najpierw pojawiają się charakterystyczne myśli, większe napięcie, lęk, potrzeba kontroli albo trudności w radzeniu sobie z emocjami.

Dlatego nie warto czekać, aż objawy staną się bardzo wyraźne.

Im wcześniej zauważymy zmianę i zareagujemy, tym większa jest szansa na szybkie uzyskanie odpowiedniej pomocy.

W zaleceniach dotyczących leczenia zaburzeń odżywiania zapobieganie nawrotom jest traktowane jako ważna część procesu terapeutycznego. W przypadku młodych osób istotną rolę może odgrywać również rodzina i opiekunowie.

Jakie są pierwsze oznaki nawrotu zaburzeń odżywiania?

Pierwsze oznaki nawrotu mogą być bardzo subtelne.

Nie zawsze od razu pojawia się wyraźny powrót wszystkich zachowań charakterystycznych dla wcześniejszego epizodu choroby.

Warto zwrócić uwagę między innymi na:

Zmiany w myśleniu

• coraz częstsze myśli dotyczące jedzenia, wagi lub wyglądu;
• powrót lęku przed przytyciem;
• większą potrzebę kontroli;
• coraz większe zainteresowanie kaloriami, wagą lub aktywnością fizyczną;
• powracające przekonania i myśli charakterystyczne dla wcześniejszego okresu choroby;
• nasilające się poczucie winy związane z jedzeniem.

Zmiany w zachowaniu

• ograniczanie jedzenia;
• pomijanie posiłków;
• powrót dawnych zasad dotyczących jedzenia;
• zwiększenie aktywności fizycznej w sposób, który budzi niepokój;
• powrót zachowań kompensacyjnych;
• ukrywanie jedzenia lub unikanie wspólnych posiłków;
• zwiększającą się potrzebę kontrolowania jedzenia.

Zmiany emocjonalne i społeczne

• większą drażliwość;
• wycofanie;
• wzrost napięcia;
• trudności w relacjach;
• unikanie spotkań;
• problemy w szkole lub na uczelni;
• większe trudności w radzeniu sobie ze stresem.

Pojedynczy sygnał nie musi oznaczać nawrotu.

Nie chodzi o to, aby rodzic obserwował dziecko przez całą dobę i analizował każdy jego ruch.

Chodzi raczej o zauważenie zmiany wzorca funkcjonowania.

Jeżeli widzisz, że zachowania, myśli lub emocje zaczynają przypominać wcześniejszy okres choroby, warto potraktować to jako sygnał do rozmowy i konsultacji.

Dlaczego pojawia się nawrót zaburzeń odżywiania?

Nie ma jednej odpowiedzi na pytanie, dlaczego pojawia się nawrót.

U każdej osoby może wyglądać to inaczej.

Czasami pojawia się w związku z trudnym wydarzeniem, stresem, zmianą sytuacji życiowej albo powrotem do środowiska, w którym wcześniej występowały trudności.

Czasami trudność pojawia się podczas samej terapii.

Psychoterapia może przecież oznaczać konfrontowanie się z bardzo trudnymi emocjami, przekonaniami, relacjami i sposobami funkcjonowania, które wcześniej pomagały osobie radzić sobie z napięciem.

W takiej sytuacji może pojawić się pokusa powrotu do starych, dobrze znanych sposobów radzenia sobie.

Zaburzenia odżywiania mogą bowiem pełnić dla danej osoby określoną funkcję – na przykład pomagać jej radzić sobie z emocjami, poczuciem braku kontroli, lękiem czy innymi trudnościami.

Dlatego w przypadku nawrotu warto nie tylko pytać:

„Jak zatrzymać to zachowanie?”

ale również:

„Co się wydarzyło, że właśnie teraz ono wróciło?”

oraz:

„Z czym moje dziecko aktualnie się zmaga?”

To jednak nie oznacza, że rodzic powinien samodzielnie ustalać przyczynę nawrotu. To może być ważny temat do omówienia z terapeutą lub innym specjalistą prowadzącym leczenie.

Co zrobić, gdy zauważysz pierwsze objawy nawrotu?

1. Zareaguj wcześnie

Nie czekaj, aż problem stanie się bardzo poważny.

Jeśli pojawiają się sygnały, które przypominają wcześniejszy okres choroby, warto działać możliwie szybko.

Wczesne reagowanie jest istotne w leczeniu zaburzeń odżywiania.

2. Skontaktuj się z osobami prowadzącymi leczenie

Jeżeli Twoje dziecko było wcześniej pod opieką lekarza, psychoterapeuty, psychiatry, dietetyka lub innego specjalisty, warto skontaktować się z osobami, które znają jego historię leczenia.

Możesz powiedzieć wprost:

„Zauważyłam/-em kilka zmian, które przypominają mi wcześniejszy okres choroby. Chciałabym/chciałbym skonsultować, co powinniśmy teraz zrobić.”

Nie musisz samodzielnie rozstrzygać, czy to już nawrót.

Od tego są specjaliści.

3. Porozmawiaj z dzieckiem

Rozmowa jest ważna, ale sposób jej prowadzenia również ma znaczenie.

Zamiast od razu mówić:

„Znowu zaczynasz. Przecież już przez to przeszliśmy!”

możesz spróbować powiedzieć:

„Zauważyłam/-em kilka rzeczy, które mnie niepokoją. Zastanawiam się, czy ostatnio jest Ci z czymś szczególnie trudno. Chcesz mi o tym opowiedzieć?”

Albo:

„Widzę, że ostatnio jest Ci trudniej. Jak mogę Ci teraz pomóc?”

To drugie pytanie jest szczególnie ważne.

Co zrobić, jeśli dziecko zaprzecza, że coś się dzieje?

To również może się zdarzyć.

Nie zawsze osoba chorująca na zaburzenia odżywiania będzie gotowa powiedzieć:

„Tak, masz rację. Znowu zaczynam chorować.”

Dlatego nie warto zamieniać rozmowy w przesłuchanie.

Jeśli widzisz niepokojące zmiany, możesz spokojnie nazwać to, co obserwujesz:

„Nie chcę Cię oskarżać ani kontrolować. Po prostu zauważyłam/-em kilka zmian, które mnie niepokoją i dlatego chcę skonsultować je ze specjalistą.”

Rodzina i bliscy mogą być ważnym elementem procesu zdrowienia, ale nie powinni pozostawać z całym ciężarem odpowiedzialności sami. Wsparcie specjalistyczne i psychoedukacja mogą pomóc rodzinie lepiej rozumieć chorobę i reagować na trudności.

Czy podczas nawrotu trzeba zaczynać leczenie od początku?

Nie zawsze.

To zależy między innymi od tego, jakie objawy powróciły, jak długo trwają, jak bardzo są nasilone oraz jaki jest aktualny stan psychiczny i fizyczny osoby chorej.

Nawrót może wymagać:

• pojedynczej konsultacji;
• zwiększenia częstotliwości spotkań terapeutycznych;
• ponownego zaangażowania rodziny;
• aktualizacji planu leczenia;
• konsultacji lekarskiej lub psychiatrycznej;
• ponownego włączenia innych form leczenia.

Dlatego nie warto samodzielnie zakładać ani:

„To tylko chwilowe.”

ani:

„Wszystko zaczyna się od nowa.”

Najlepiej skonsultować sytuację z zespołem prowadzącym leczenie.

Czy po nawrocie można całkowicie wyzdrowieć?

Tak. Nawrót nie przekreśla możliwości wyzdrowienia.

To jedno z najważniejszych zdań, które chciałabym, aby pozostało Ci po przeczytaniu tego wpisu.

Powrót objawów może być bardzo trudnym doświadczeniem, ale nie oznacza, że wcześniejsze osiągnięcia zniknęły.

Twoje dziecko nadal ma:

• doświadczenia z wcześniejszego leczenia;
• poznane strategie radzenia sobie;
• wiedzę o swoich trudnościach;
• relacje z osobami, które mogą je wspierać;
• doświadczenie tego, że już wcześniej udało mu się zrobić postęp.

Materiały dotyczące zdrowienia podkreślają, że powrót objawów nie musi oznaczać porażki, a ponowne zaangażowanie w leczenie i wykorzystanie wcześniejszych doświadczeń może pomóc wrócić na drogę zdrowienia.

Co może pomóc w zapobieganiu kolejnym nawrotom?

Warto stworzyć indywidualny plan zapobiegania nawrotom wspólnie z osobą chorującą i zespołem leczącym.

Taki plan może zawierać:

1. Moje najważniejsze triggery

Czyli sytuacje, wydarzenia lub doświadczenia, które wcześniej zwiększały ryzyko powrotu objawów.

2. Moje pierwsze sygnały ostrzegawcze

Co pojawia się jako pierwsze?

• myśli?
• emocje?
• zachowania?
• wycofanie?
• zmiany dotyczące jedzenia?
• większa potrzeba kontroli?

3. Co mi wcześniej pomagało?

Warto spisać konkretne działania, które rzeczywiście były pomocne.

4. Kogo proszę o pomoc?

Dobrze mieć wcześniej ustalone osoby, do których można zwrócić się w trudnym momencie.

5. Co robi rodzina?

Warto ustalić z wyprzedzeniem, jakie działania mogą podjąć rodzice lub inni bliscy, jeśli pojawią się pierwsze sygnały.

6. Kiedy kontaktujemy się ze specjalistą?

Im bardziej konkretny plan, tym mniejsze ryzyko, że w trudnym momencie wszyscy będą zastanawiać się:

„Co teraz właściwie mamy zrobić?”

Plan zapobiegania nawrotom jest również elementem, który powinien być uwzględniany w procesie leczenia i przygotowania do zakończenia terapii.

Nawrót to sygnał, a nie wyrok

Kiedy pojawia się nawrót, łatwo wpaść w panikę.

Rodzic może pomyśleć:

„Znowu to samo.”

„Tyle pracy poszło na marne.”

„Czy moje dziecko kiedykolwiek wyzdrowieje?”

Rozumiem te myśli.

Ale być może warto spróbować spojrzeć na nawrót trochę inaczej.

Nawrót może być informacją.

Informacją o tym:

• co jest nadal trudne;
• jakie sytuacje są szczególnie obciążające;
• jakie strategie nie są jeszcze wystarczająco dobrze utrwalone;
• gdzie potrzebne jest dodatkowe wsparcie;
• czego jeszcze trzeba nauczyć się podczas terapii.

Nie oznacza to oczywiście, że należy bagatelizować nawrót.

Wręcz przeciwnie.

Warto potraktować go poważnie, ale bez katastrofizowania.

Co może zrobić rodzic podczas nawrotu?

Jeśli miałabym zebrać najważniejsze wskazówki w kilku punktach, powiedziałabym:

1. Zauważ zmianę

Nie ignoruj pierwszych niepokojących sygnałów.

2. Nie panikuj

Nawrót nie oznacza automatycznie powrotu do punktu wyjścia.

3. Skontaktuj się ze specjalistą

Nie próbuj samodzielnie oceniać całej sytuacji.

4. Porozmawiaj z dzieckiem

Nazwij swoje obserwacje bez oskarżania i zawstydzania.

5. Zapytaj, jak możesz pomóc

Nie zakładaj automatycznie, że wiesz, czego dziecko potrzebuje.

6. Przypomnij o dotychczasowej drodze

Twoje dziecko już wiele przeszło i wiele się nauczyło.

7. Nie obwiniaj siebie ani dziecka

Zaburzenia odżywiania nie są kwestią „silnej woli”.

8. Dbaj również o siebie

Rodzic czy opiekun również potrzebuje wsparcia. Towarzyszenie osobie z zaburzeniami odżywiania może być bardzo obciążające i dlatego warto korzystać z pomocy innych osób oraz specjalistów.

Najważniejsze informacje o nawrocie zaburzeń odżywiania

Jeżeli z całego wpisu miałabyś/miałbyś zapamiętać tylko kilka rzeczy, niech będą to te:

Nawrót nie oznacza porażki.

Nawrót nie oznacza, że wcześniejsze leczenie nie miało sensu.

Wczesne zauważenie zmian ma znaczenie.

Jeżeli pojawiają się niepokojące objawy, warto szybko skontaktować się z zespołem prowadzącym leczenie.

Rodzic może być bardzo ważnym źródłem wsparcia, ale nie powinien samodzielnie pełnić roli terapeuty czy lekarza.

I przede wszystkim:

po nawrocie nadal można wyzdrowieć.

Na zakończenie

Wiele osób myśli, że zdrowienie powinno wyglądać jak prosta droga.

Choroba → terapia → poprawa → wyzdrowienie.

Ale rzeczywistość wygląda zupełnie inaczej.

Czasami pojawia się krok do przodu.

Czasami trudniejszy moment.

Czasami trzeba zatrzymać się i jeszcze raz przyjrzeć temu, co się dzieje.

Ale trudniejszy moment nie przekreśla całej drogi, którą już przeszliśmy.

Jeżeli więc właśnie teraz zauważasz u swojego dziecka niepokojące zmiany, nie czekaj, aż problem sam minie.

Zatrzymaj się.

Zauważ.

Porozmawiaj.

Skontaktuj się ze specjalistą.

I przypomnij sobie, że nawrót jest sygnałem do działania, a nie dowodem na to, że wyzdrowienie jest niemożliwe.