Czy nawrotom zaburzeń odżywiania można zapobiegać? Tak — choć nie da się zagwarantować, że nawrót nigdy się nie pojawi. Jednym z najważniejszych elementów profilaktyki jest wczesne rozpoznawanie sygnałów ostrzegawczych, znajomość triggerów oraz przygotowanie konkretnego planu działania.

Jeżeli Twoje dziecko zakończyło hospitalizację, odzyskało zdrowie fizyczne albo jest już na etapie wychodzenia z zaburzeń odżywiania, możesz mieć poczucie, że najtrudniejsza część jest już za Wami.

I rzeczywiście — osiągnięcie poprawy jest ogromnym sukcesem.

Ale zakończenie hospitalizacji czy poprawa stanu fizycznego nie oznaczają automatycznie zakończenia całego procesu zdrowienia.

Po zakończeniu intensywnego leczenia nadal potrzebne mogą być: dalsza terapia, monitorowanie stanu zdrowia, wsparcie rodziny oraz przygotowanie się na sytuacje, które mogą zwiększać ryzyko nawrotu. Wytyczne NICE podkreślają znaczenie planowania dalszego wsparcia i zapobiegania nawrotom, szczególnie pod koniec leczenia.

Co ważne, ryzyko nawrotu w anoreksji jest szczególnie istotne w pierwszym roku po leczeniu. W jednym z badań prospektywnych najwyższe ryzyko nawrotu obserwowano między 4. a 9. miesiącem po zakończeniu leczenia.

Dlatego warto przygotować się nie dopiero wtedy, gdy pojawi się pełnoobjawowy nawrót, ale dużo wcześniej.

Czy można zapobiec nawrotowi zaburzeń odżywiania?

Nie ma sposobu, który daje gwarancję, że nawrót nigdy się nie pojawi. Można jednak zwiększać szanse na jego wczesne zauważenie i szybką reakcję.

Pomocne może być:

• poznanie wcześniejszych triggerów,
• rozpoznanie pierwszych sygnałów ostrzegawczych,
• obserwowanie zmian w myślach, emocjach i zachowaniu,
• przewidywanie trudnych sytuacji,
• przygotowanie konkretnych sposobów reagowania,
• ustalenie, kiedy i jak bliscy mają zareagować,
• wiedza, do kogo zwrócić się po pomoc.

To właśnie na tym polega podejście do zapobiegania nawrotom zaburzeń odżywiania.

Czym jest nawrót zaburzeń odżywiania?

Nawrót nie musi pojawić się nagle.

Często wcześniej pojawiają się drobne zmiany: powrót określonych myśli, większe zainteresowanie jedzeniem lub wyglądem, wycofywanie się z kontaktów społecznych, zwiększanie aktywności fizycznej albo stopniowe odchodzenie od ustalonego planu leczenia.

Dlatego zamiast myśleć:

„Czy moje dziecko znowu zachorowało?”

warto wcześniej zapytać:

„Czy zauważam pierwsze sygnały, że coś zaczyna się zmieniać?”

To bardzo ważna różnica.

Im wcześniej zostanie zauważona zmiana, tym wcześniej można omówić ją z zespołem specjalistów i odpowiednio zmodyfikować plan pomocy.

Wykres: poziom ryzyka nawrotu w czasie

Ryc. 1. Schematyczne przedstawienie zmiany ryzyka nawrotu w czasie po zakończeniu intensywnego leczenia. Wykres ma charakter poglądowy i nie pozwala przewidzieć indywidualnego przebiegu zdrowienia. [WAŻNE wykres jest schematem poglądowym, a nie indywidualną prognozą ryzyka]

Warto podkreślić, że ryzyko nawrotu nie wygląda identycznie u każdej osoby. Zależy m.in. od rodzaju zaburzenia, przebiegu choroby, nasilenia objawów, odpowiedzi na leczenie, współwystępujących trudności oraz wielu innych czynników.

Proces nawrotu zaburzeń odżywiania – 4 etapy

W pracy nad zapobieganiem nawrotom można wykorzystać model opisujący stopniowe przechodzenie od stabilizacji do pełnego nawrotu.

Model związany z Anorexia Relapse Prevention Guidelines został opisany przez Tamarę Berends, Berno van Meijela i Annemarie van Elburg. Jego założeniem jest dokładniejsze rozpoznawanie procesu nawrotu, aby możliwa była wcześniejsza reakcja.

Nie traktowałabym jednak tego modelu jak sztywnej diagnozy. To raczej rama pomagająca uporządkować obserwacje i wcześniej zauważyć niepokojące zmiany.

Etap 1. Stabilizacja

Na tym etapie osoba:

• funkcjonuje względnie stabilnie,
• utrzymuje ustalony przez zespół leczniczy poziom odżywienia i zdrowia fizycznego,
• funkcjonuje społecznie,
• radzi sobie z pojawiającymi się trudnymi myślami i emocjami,
• może doświadczać myśli związanych z zaburzeniem, ale nie wraca do dawnych zachowań.

To ważne:

pojawienie się trudnej myśli nie oznacza jeszcze nawrotu.

W procesie zdrowienia mogą pojawiać się stare myśli czy lęki. Kluczowe jest to, co dzieje się później.

Etap 2. Wczesne sygnały ostrzegawcze

Na tym etapie mogą pojawić się pierwsze zmiany.

Na przykład:

• częstsze myśli związane z wagą, jedzeniem lub wyglądem,
• większy lęk przed jedzeniem,
• powrót dawnych zasad i rytuałów,
• unikanie niektórych sytuacji związanych z jedzeniem,
• większe napięcie,
• wycofywanie się z kontaktów,
• zwiększona potrzeba kontroli,
• większa aktywność fizyczna lub powrót zachowań kompulsywnych.

To właśnie ten etap jest szczególnie ważny z punktu widzenia profilaktyki.

Nie trzeba czekać, aż sytuacja stanie się poważna.

Etap 3. Nasilający się nawrót

Na tym etapie zmiany są już bardziej widoczne.

Mogą pojawić się:

• wyraźne ograniczanie jedzenia,
• pomijanie posiłków,
• nasilanie zachowań kompensacyjnych,
• wymioty,
• nadużywanie środków przeczyszczających,
• nasilona aktywność fizyczna,
• wycofanie społeczne,
• pogorszenie funkcjonowania w domu, szkole lub pracy,
• zmiany stanu fizycznego.

W tym momencie szczególnie ważny jest kontakt z zespołem leczącym.

Nie warto próbować samodzielnie rozstrzygać, czy jest to „już nawrót”, czy „jeszcze nie”.

tap 4. Pełny nawrót

Na tym etapie objawy zaburzenia ponownie w znacznym stopniu organizują codzienne życie.

Mogą powrócić wcześniejsze zachowania, nasilone myśli związane z zaburzeniem, wycofanie społeczne oraz pogorszenie stanu fizycznego.

W takiej sytuacji potrzebna jest profesjonalna ocena i odpowiednie dostosowanie leczenia.

Nie warto czekać, aż sytuacja stanie się skrajnie poważna.

Jak zapobiegać nawrotom? Strategia w 6 krokach

Najważniejsza zasada jest bardzo prosta:

Nie czekajmy na pełny nawrót. Przygotujmy się na pierwsze sygnały ostrzegawcze.

W praktyce można stworzyć razem z osobą chorującą, rodziną i specjalistą indywidualny plan zapobiegania nawrotom.

Krok 1. Poznaj wcześniejsze triggery i sygnały ostrzegawcze

Pierwszym krokiem jest spojrzenie wstecz.

Zastanówmy się:

• Co poprzedzało pogorszenie ostatnim razem?
• Jakie sytuacje były szczególnie trudne?
• Jakie emocje pojawiały się przed pogorszeniem?
• Jakie myśli się wtedy pojawiały?
• Jak zmieniało się zachowanie?
• Czy pojawiały się sygnały z ciała?
• Co robiliśmy wtedy, kiedy zaczynało być gorzej?
• Co rzeczywiście pomagało?

Warto zapisać te informacje.

Nie po to, żeby obsesyjnie obserwować każdy szczegół.

Po to, żeby wiedzieć, czego szukać.

Krok 2. Poznaj swoje mocne strony

To może wydawać się dziwnym elementem planu zapobiegania nawrotom.

A jednak jest bardzo ważny.

Zamiast koncentrować się wyłącznie na tym:

„Co może pójść źle?”

zapytajmy również:

„Co już raz pomogło mi poradzić sobie z trudnością?”

Mocną stroną może być np.:

• umiejętność proszenia o pomoc,
• konsekwencja,
• odwaga w rozmowie,
• umiejętność stawiania granic,
• dobre relacje z konkretną osobą,
• gotowość do korzystania ze wsparcia,
• wcześniejsze doświadczenie poradzenia sobie z kryzysem.

Warto te zasoby zapisać.

W trudnym momencie nie zawsze mamy dostęp do pamięci o tym, co potrafimy.

Dlatego dobrze mieć taką listę wcześniej.

Krok 3. Przewiduj przyszłe triggery

Nie wszystkich trudnych sytuacji da się uniknąć.

Można jednak przewidzieć część z nich.

Zastanówmy się, co może wydarzyć się w ciągu najbliższych miesięcy.

Przykładami mogą być:

• powrót do szkoły,
• rozpoczęcie studiów,
• egzaminy,
• zmiana szkoły,
• rozpoczęcie nowej pracy,
• święta,
• wakacje,
• wyjazd,
• spotkanie rodzinne,
• komentarze dotyczące wyglądu,
• trudne wydarzenie w relacji,
• rozstanie,
• konflikt,
• zwiększenie wymagań w szkole lub pracy.

Nie chodzi o to, żeby przewidzieć przyszłość.

Chodzi o zadanie sobie pytania:

„Czy jest coś, na co możemy przygotować się wcześniej?”

Krok 4. Rozpoznawaj myśli, emocje, zachowania i sygnały z ciała

Sam trigger nie musi prowadzić do nawrotu.

Pomiędzy trudnym wydarzeniem a zachowaniem pojawia się wiele rzeczy.

Dlatego przy każdym potencjalnym triggerze warto zapytać:

Co wtedy myślę?

Na przykład:

• „Nie dam sobie rady.”
• „Wszyscy będą patrzeć na mój wygląd.”
• „Muszę znowu wszystko kontrolować.”

Co wtedy czuję?

• lęk,
• złość,
• wstyd,
• napięcie,
• bezradność,
• smutek.

Co wtedy robię?

• wycofuję się,
• zaczynam unikać posiłków,
• zwiększam aktywność,
• zaczynam sprawdzać,
• ukrywam informacje,
• przestaję prosić o pomoc.

Co dzieje się w moim ciele?

Może pojawić się np.:

• napięcie,
• niepokój,
• trudności ze snem,
• zmęczenie,
• pobudzenie.

Tak powstaje indywidualna mapa wczesnych sygnałów ostrzegawczych.

Krok 5. Przygotuj konkretne działania

Samo zauważenie problemu nie wystarczy.

Potrzebujemy jeszcze odpowiedzi na pytanie:

„Co zrobimy, kiedy zauważymy ten sygnał?”

Przykładowo:

Jeśli zauważę, że zaczynam się wycofywać → powiem o tym bliskiej osobie.

Jeśli pojawią się nasilone myśli związane z zaburzeniem → omówię je na terapii.

Jeśli pojawi się trudna sytuacja w szkole → porozmawiamy z wychowawcą lub inną zaufaną osobą.

Jeśli zauważę powrót zachowań związanych z zaburzeniem → skontaktujemy się z zespołem leczącym.

Plan powinien być konkretny i możliwy do wykonania.

Krok 6. Stwórz plan działania całej rodziny

To jeden z najważniejszych elementów.

Warto ustalić wcześniej:

• jakie sygnały powinny zaniepokoić osobę chorującą,
• jakie sygnały powinny zaniepokoić rodziców,
• kto pierwszy podejmuje rozmowę,
• kiedy kontaktujemy się z terapeutą,
• kiedy kontaktujemy się z lekarzem,
• co robimy w sytuacji wyraźnego pogorszenia,
• jakie działania podejmują rodzice,
• jakie działania pozostają odpowiedzialnością osoby chorującej.

Plan powinien być ustalony wtedy, kiedy sytuacja jest względnie spokojna, a nie dopiero podczas kryzysu.

Jak może wyglądać plan zapobiegania nawrotom?

Można stworzyć bardzo prostą tabelę:

Trigger	Wczesny sygnał	Co mogę zrobić?	Kto może mi pomóc?
Powrót do szkoły	lęk, wycofanie	rozmowa z rodzicem/terapeutą	rodzic, terapeuta
Egzaminy	perfekcjonizm, napięcie	ustalenie realistycznych oczekiwań	rodzic, nauczyciel
Komentarze o wyglądzie	złość, wstyd	przygotowana odpowiedź, rozmowa	bliska osoba
Trudna sytuacja rodzinna	potrzeba kontroli	rozmowa, wsparcie terapeutyczne	rodzic, terapeuta

Taka tabela może być punktem wyjścia do stworzenia indywidualnego planu bezpieczeństwa i zapobiegania nawrotom.

Czy rodzice mogą pomóc w zapobieganiu nawrotom?

Tak. Rodzina może odgrywać bardzo ważną rolę w procesie zdrowienia, szczególnie w przypadku dzieci i nastolatków.

Nie oznacza to jednak, że rodzice mają samodzielnie „kontrolować” chorobę.

Ich rolą może być między innymi:

• zauważanie zmian,
• wspieranie dziecka,
• pomaganie w realizacji zaleceń zespołu leczniczego,
• uczestniczenie w terapii rodzinnej, jeśli jest zalecana,
• reagowanie na sygnały ostrzegawcze,
• utrzymywanie kontaktu ze specjalistami,
• tworzenie bezpiecznego środowiska.

W przypadku anoreksji u dzieci i nastolatków NICE wskazuje terapię rodzinną jako jedną z rekomendowanych form leczenia i podkreśla aktywną, ale dostosowaną do etapu leczenia rolę rodziców lub opiekunów.

Jednocześnie rodzice nie powinni brać na siebie całej odpowiedzialności za wynik leczenia.

Zaburzenia odżywiania są złożonymi zaburzeniami psychicznymi i wymagają profesjonalnej pomocy.

Co zrobić, jeśli pojawią się pierwsze sygnały nawrotu?

Najważniejsze: nie czekać na pełny nawrót.

Jeśli pojawiają się niepokojące zmiany, warto:

1. spokojnie nazwać to, co zauważamy,
2. porozmawiać z osobą chorującą,
3. sprawdzić, czy jest coś, co aktualnie ją przeciąża,
4. wrócić do wcześniej przygotowanego planu,
5. skontaktować się z terapeutą lub lekarzem prowadzącym, jeśli jest taka potrzeba,
6. wspólnie ustalić dalsze kroki.

Nie należy natomiast samodzielnie modyfikować leczenia, jadłospisu, aktywności fizycznej czy monitorowania stanu zdrowia w sposób sprzeczny z zaleceniami zespołu leczącego.

Przy zaburzeniach odżywiania ważna jest skoordynowana opieka oraz monitorowanie zarówno zdrowia psychicznego, jak i fizycznego.

Czy nawrót oznacza, że całe leczenie się nie udało?

Nie.

Nawrót nie oznacza automatycznie, że wcześniejsze leczenie było nieskuteczne ani że osoba „wróciła do punktu wyjścia”.

Może natomiast być sygnałem, że potrzebna jest ponowna ocena sytuacji i dostosowanie pomocy.

To bardzo ważne, szczególnie dla rodziców.

Jeżeli pojawiły się pierwsze sygnały pogorszenia, nie myślmy:

„Wszystko znowu się zaczyna.”

Spróbujmy pomyśleć:

„Zauważyliśmy zmianę. To jest moment, żeby zareagować.”

Dlaczego warto prowadzić plan zapobiegania nawrotom?

Dobrze przygotowany plan może pomóc:

• wcześniej zauważać niepokojące zmiany,
• rozpoznawać indywidualne triggery,
• identyfikować pierwsze sygnały ostrzegawcze,
• przygotowywać się na trudne sytuacje,
• szybciej prosić o pomoc,
• ustalać role poszczególnych osób,
• ograniczać chaos w sytuacji kryzysowej,
• rozwijać umiejętność radzenia sobie z trudnymi emocjami,
• wzmacniać poczucie sprawczości.

Badania nad nawrotami pokazują, że znaczenie mogą mieć zarówno czynniki związane z nasileniem objawów, jak i motywacją do zdrowienia, odpowiedzią na leczenie czy współwystępującymi problemami. Dlatego plan powinien być indywidualny, a nie oparty na jednej uniwersalnej liście objawów.

Jak często aktualizować plan zapobiegania nawrotom?

Plan nie powinien być dokumentem napisanym raz i odłożonym do szuflady.

Warto wracać do niego szczególnie wtedy, gdy:

• zmienia się sytuacja życiowa,
• rozpoczyna się nowy etap szkoły lub studiów,
• pojawia się nowe trudne wydarzenie,
• zmienia się leczenie,
• pojawiają się nowe sygnały ostrzegawcze,
• wcześniejsze strategie przestają działać.

Można też po prostu co jakiś czas zapytać:

Co działało?

Co nie działało?

Czego nauczyliśmy się o sobie?

Co chcemy zrobić inaczej następnym razem?

To właśnie dzięki takim pytaniom plan staje się żywym narzędziem, a nie kolejnym dokumentem.

Podsumowanie: 6 kroków zapobiegania nawrotom

Jeśli chcesz zapamiętać z tego wpisu tylko najważniejsze informacje, zapamiętaj te sześć kroków:

1. Poznaj wcześniejsze triggery i sygnały ostrzegawcze.

2. Zidentyfikuj mocne strony i strategie, które już wcześniej pomagały.

3. Przewiduj trudne sytuacje, które mogą pojawić się w przyszłości.

4. Naucz się rozpoznawać zmiany w myślach, emocjach, zachowaniu i funkcjonowaniu fizycznym.

5. Przygotuj konkretne działania na pierwsze sygnały ostrzegawcze.

6. Ustal wspólnie z bliskimi i zespołem leczącym, kiedy i jak należy zareagować.

Najważniejsza zasada brzmi:

Nie musimy czekać na pełny nawrót, żeby zacząć działać.

A jeszcze jedna rzecz wydaje mi się szczególnie ważna.

Proces zdrowienia nie zawsze przebiega liniowo. Powiedziałabym nawet, że nigdy nie przebiega liniowo.

Możemy czasem zrobić krok do przodu, później dwa kroki w tył, a następnie znowu ruszyć do przodu.

Dlatego zamiast patrzeć na nawrót jak na całkowitą porażkę, możemy potraktować go jako sygnał, że potrzebujemy zatrzymać się, przyjrzeć sytuacji i sprawdzić, czego teraz potrzebujemy.

Przypomina mi to trochę wchodzenie po wysokich, spiralnych schodach.

Możemy przejść przez kolejne okrążenie.

Ale za każdym razem patrzymy na tę samą sytuację z trochę innej perspektywy.

Nie chodzi o to, żeby nigdy się nie potknąć.

Chodzi o to, żeby wiedzieć, co zrobić, kiedy zauważymy, że zaczynamy tracić równowagę.

Kolejne wpisy, które mogą być pomocne:

• Czy i jak kontrolować dziecko chore na zaburzenia odżywiania

Źródła:

1. The Anorexia Relapse Prevention Guidelines in Practice: A Case Report. Tamara Berends, Berno van Meijel, A.A. van Elburg